Boekbespreking: Heimwee naar wat er niet meer is / Argus
Heimwee naar wat er niet meer is
We kennen het allemaal, dat nostalgische gevoel naar een verleden dat niet meer bestaat. Vaak is het beter niet aan die heimwee toe te geven, want de kans is groot dat je maar één ding zult vinden: desillusie. Je wilt het huis van je jeugd weer zien, en het blijkt niet meer te bestaan, of ze hebben het onherkenbaar gemaakt. Reis naar een land waarvan je hebt gehouden, en de sfeer van vroeger is vervlogen. Ga terug naar de plekken van je herinneringen, en je herkent ze niet meer.
De 97-jarige Niels Halbertsma is wél teruggereisd naar ver vervlogen jaren. Niet fysiek, maar in zijn hoofd. Die herinneringen heeft hij opgetekend in zijn boek Piraparaná, de naam van een rivier in het Colombiaanse deel van het Amazonewoud. Het boek gaat over de tijd, bijna zeventig jaar geleden, dat hij documentaires maakte over inheemse gemeenschappen in Colombia en Panama. Hun cultuur bloeide nog volop en het contact met de buitenwereld was nog schaars.
Toch waren de voorbodes van een nieuwe tijd toen al onmiskenbaar. Daarna is het heel hard gegaan. Neem de Cuna, een Indiaans volk in Panama en het noorden van Colombia. De meesten van de rond driehonderdduizend Cuna wonen op de San Blas-eilanden, een mini-archipel voor de Caraïbische kust van Panama. Vanouds wijden ze zich aan de visserij en het telen van kokosnoten. Toen Halbertsma hen na een avontuurlijke zeiltocht op zijn eerste reis bezocht en een tijdje bij hen mocht wonen, was hij een hele bezienswaardigheid.
Tegenwoordig zijn de eilandjes vergeven van de, voornamelijk Amerikaanse, toeristen. Vanuit Panama-Stad maken ze dagtrips, bezoeken native villages, bewonderen de kleurige Cuna-kleren en worden getrakteerd op traditionele muziek en dans. Ondanks die invasie doen de Cuna nog altijd hun best om hun taal, cultuur en tradities te behouden. Maar de Cuna van nu zijn de Cuna niet meer.
Voordat hij filmer werd, werkte Halbertsma bij een oliemaatschappij in Colombia. Als chef personeelszaken was hij veel op reis, waardoor hij in aanraking kwam met geïsoleerde etnische groepen. Die boeiden hem dermate dat hij besloot zijn leven om te gooien: van olieman werd hij fotograaf en cineast. Tijdens de vijf reizen die hij van 1957 tot 1961 maakte per zeilboot, watervliegtuig, kano, bus en muilezel kreeg hij steeds meer eerbied en bewondering voor de inheemse volken en voor de manier waarop ze omgingen met de natuur.
Niels Halbertsma heeft het relaas over zijn reizen en belevenissen vaak heel gedetailleerd opgeschreven. Die langdradigheid is tegelijk ook charmant en tekenend. Het verhaal speelt immers in een tijd waarin mensen als hij nog werden gezien als ontdekkingsreizigers. Alles wat ze deden en meemaakten, was interessant. Ook de prachtige, grotendeels door de auteur zelf gemaakte foto’s, roepen die oude sfeer op.
Halbertsma schrijft dat hij er destijds geen idee van had hoe kwetsbaar het leven was van de mensen die hij filmde. Nu beseft hij terdege hoe benard hun situatie is geworden. De oorzaken ziet hij in de bevolkingsgroei, de uitbreiding van grootschalige landbouw, houtkap, de opkomst van drugskartels en de stijging van de zeespiegel. Hij voelde de drang om zijn belevenissen van toen vast te leggen voordat het te laat zou zijn. Hij heeft Piraparaná geschreven ‘uit een gevoel van nostalgie – heimwee naar wat er niet meer is’. Net op tijd, zo blijkt, want Niels Halbertsma is vorige maand op 97-jarige leeftijd overleden.
JAN VAN DER PUTTEN
Niels F. Halbertsma: Piraparaná – Reizen in Colombia en Panama 1957-1961
Noordboek, € 27,90
donderdag 22 oktober 2026
